LHC DENEYÝ NEDÝR?

LHC DENEYÝ NEDÝR? 

LHC ne demek? ? Large Hadron Collider’ ýn kýsaltýlmýþ ismidir (Büyük Hadron Çarpýþtýrýcýsý) Dünyanýn en büyük atom parçalayýcýsý da diyebiliriz. 

Deney nerede yapýlacak? Ýsviçre, Cenova'da Fransa - Ýsviçre sýnýrýna yakýn köylerin, inek otlaklarýnýn altýndaki CERN yeraltý tünelinde (laboratuvarýnda). 

Deney ne zaman baþladý? AtlAS  projesinin bir parçasý olan deney, 54 yýllýk çalýþmadan sonra nihayet 10 Eylül 2008 günü sabah saat 10.28'de baþladý. 

Deneye hangi ülkeler katýlýyor? ? Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çekoslovakya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, Ýtalya, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Slovakya, Ýspanya, Ýsveç, Ýsviçre, Ýngiltere, Hindistan, Ýsrail, Japonya, Rusya, Amerik, Türkiye katýlýyor. Avrupa Konseyi ve UNESCO'dan da gözlemciler  bulunuyor

Deneyin amacý nedir? Kainatýn oluþmasýna ýþýk tutmak amacýyla ‘big bang’ denen büyük patlamanýn laboratuar koþullarýnda bir benzerini yapmak. 

LHC deneyi Tehlikeli mi? Hayýr. Kara delikler çýkýp da dünyayý yutacak þeklindeki haberler sadece kurgu. Bilim adamlarý güvenliðin bu deneyin ayrýlmaz bir parçasý olduðunu belirtiyorlar.

LHC Deneyi sýrasýnda neler olacak? 2 milyar proton ýþýk hýzýna çok yakýn bir hýzla 27 kilometrelik yer altý tünelini saniyenin onbinde biri gibi bir zamanda döndü. Büyük patlamanýn oluþmasý için belli bir yönde hareket eden protonlardan birinin düzeni bozmasý gerekiyor. Yani ‘serseri’ bir proton ortaya çýkýp, diðerine çarptýðýnda büyük patlama meydana gelecek. Bilim adamlarý bunun ne zaman meydana geleceðini bilemiyorlar. Çarpýþmadan sonra LHC’nin dört büyük deneyi için ölçüm ve kalibrasyon süreci baþlayacak ve yeni sonuçlar bir yýl içinde alýnmaya baþlanacak. LHC’deki deneyler,  fizikçilerin Newton’un yerçekimini buluþuyla baþlayan yolculuðunu tamamlamasýný saðlayacak. Yerçekimi  kütle üzerinde hareket ediyor ama bilim bugüne kadar kütleyi oluþturan mekanizmayý açýklayamadý. LHC’deki deneyler cevabý karþýlayacak.  Deneyler ayrýca kainatýn esrarengiz karanlýk maddesinin ne olduðunu da açýklamaya çalýþacak, fizikçilere göre görebildiðimiz madde olmasý gerekenin sadece yirmide birini oluþturuyor, evrendeki toplam maddenin yaklaþýk dörtte birinin ise algýlanamadýðý, açýklanamadýðý için esrarengiz bir ‘karanlýk madde’ olduðu düþünülüyor.  Yine madde – antimadde konusunda tabiatýn neden maddeye öncelik tanýdýðý sorusunu da araþtýracaklar. Ve maddenin kainatýn  oluþtuðu anda nasýl olduðunu gösterecekler.

Ýþte CERN  dünyanýn en büyük atom parçalama laboratuvarý

LHC ile ilgili ilginç gerçekler:

- LHC 4.4. milyon dolara mal olmuþ.

- LHC' nin bir bölümü dünyanýn en soðuk buzdolabý gibi olacak. Dýþ uzaydan bile daha soðuk bir ýsýda, 150 000 buzdolabý sýðabilirmiþ.

- LHC' deki vakum, dýþ uzayla kýyaslanýrsa, o kadar az gaz molekülü var ki, eðer sýzýntý yapan bir araba lastiði olsaydý, inmesi 10.000 yýl alýrdý.

- CERN' de, Cenova gölüyle Jura daðý arasýndaki 27 kilometrelik tünel kazýldýðýnda, ikisi sadece bir santimetrelik hatayla birleþtiler.

- 1960'larda CERN' in ana bilgileri bir bisikletin sepetine konulmuþ ve bilgisayar merkezine o þekilde gitmiþti. 

- 1962'den beri 38 devlet baþkaný CERN'i ziyaret etmiþ. 

- 9 farklý ülkeden itfaiyeci çalýþýyor. Çaðrýldýklarý zaman sadece Fransýzca konuþuyorlar.

- Doðanýn tüm farklý kuvvetlerini tek bir çerçeve içinde anlamak fiziðin temel amacýdýr. CERN' deki çalýþmalarýn da amacý bu.

- LHC deneyi için yapýlan süper kablo Ekvator'u 6.8 kez dolanabilir. 

- ATLAS maðarasý, Notre Dames kilisesinin orta kýsmý büyüklükte.

- NOBEL fizik ödülü, iki kez CERN' deki fizikçilere verilmiþ.

- 1984 yýlýnda CERN'in tercümaný Francois Siohan, Jura daðýnýn tepesine bisikletle 13 kez týrmanarak, 8848 metre yol katetmiþ, Everest'in yüksekliðine eþ  mesafeyi kateden çevirmen böylece Guiness Rekorlar Kitabýna girmiþ. 

Projenin lideri Lyn Evans " Bu fantastik bir an, artýk kainatýn oluþumunu ve geliþimini öðrenmek konusunda yeni bir döneme giriyoruz" dedi.

Bir baþka bilim adama Neil Armstrong'a gönderme yaparak "Bu bir proton için kýsa ama insanlýk için dev bir adýmdýr" demiþ. 

kaynaklar:  www.public.web.cern.ch;  LHC machineoutreach / interesting facts

çeviren: Müjde Dural

NOT: Konuya ilgi duyanlar, bilimkurgu kategorisinde 'ATLAS' projesi yazýsýný okuyabilirler.  tüm kategoriler sayfamýn sol tarafýnda. Arkadaþlarým listesinin üstünde.

Kalýcý Baðlantý Yorum (8) Yorum yaz!

ZAMANDA YOLCULUK:)

 Baþarýsýz bir intihar teþebbüsü

Çok büyük bir depresyona girdiniz, intiharý düþünecek kadar hem de elinizde tabanca var ama kendinizi öldürecek cesaretiniz yok, keþke baþka biri bunu yapsa diyorsunuz ama kimseden böyle bir þey yapmasýný isteyemezsiniz, haksýzlýk olur. Sonra aklýnýza þu geliyor: Bir zaman makinesi bulsanýz! zamanda geçmiþe, birkaç dakika önceye tam intiharý düþündüðünüz ana gitseniz ve kendinize ateþ etseniz! Evet bu iyi olurdu diye düþünüyorsunuz. Siz tam bunu düþünürken, çok þaþýrtýcý bir þey oluyor, nereden çýktýðý belli olmayan bir adam, elinde bir tabancayla, size doðru niþan almýþ olarak beliriyor! Nereden geldiðini anlamýyorsunuz, aniden ortada beliriyor! Üstelik týpký size benziyor! Tek farkla ki, sol gözünden fena halde kan akýyor, o yüzden de güçlükle ayakta duruyor. Siz sakin sakin ona bakarken, adam size ateþ ediyor. Sol gözünüzde bir acý hissediyorsunuz. Aklýnýz karmankarýþýk, kaos içindesiniz, sendeleyerek, tuhaf, küçük  bir kabine giriyorsunuz, bilinciniz kayboluyor, böyle ne kadar süre bilinçsiz kaldýðýnýzý bilemiyorsunuz ve kabinden tekrar çýkýyorsunuz. O sýrada birinin size baktýðýný görüyorsunuz, bu sizin gençliðiniz! dosdoðru size bakýyor, korkunç bir acý içindesiniz, buna bir son vermeniz gerek, bu sefer onu öldürmek zorundasýnýz, ateþ ediyorsunuz ama gözünüzden dolayý iyi niþan alamýyorsunuz ve onu sol gözünden vuruyorsunuz..sendeliyor...siz de acýyla yere yýkýlýyorsunuz ve zamanda yolculuðun paradokslarýný daha ciddi biçimde düþünmeye baþlýyorsunuz.

ZAMANDA YOLCULUK mümkün mü? Mümkün.
Zamanda geleceðe gitmek pekala mümkün..sorun zamanda geçmiþe gitmekte ama quantum fiziðine göre bu da mümkün olabilir..

Nasýl mý, yazacaðým azýcýk bekleyin

Kalýcý Baðlantý Yorum (6) Yorum yaz!

KAÝNATIN SIRRINI BU PROJE ÇÖZECEK

ATLAS PROJESÝ

 Ýsviçre'deki CERN merkezinde, 36 ülkedeki 150'den fazla üniversite ve laboratuvardan 2000 fizikçi, dünyanýn nasýl oluþtuðu sorusuna bir cevap bulabilmek için ATLAS projesinde çalýþýyor. Türkiye'den de fizikçiler var. Ve, 2 ay sonra ATLAS projesi 54 yýldýr aradýðý soruyu bulmalarýna yardým edecek büyük deneyi gerçekleþtirecek: Yer altýnda big bang yani büyük patlamanýn benzerini gerçekleþtirecekler. Araþtýrmacýlar yýllardýr bu 'büyük patlama' makinesini yapmakla uðraþtýlar ve makine tamamlandý. Böylece büyük patlamanýn oluþmasýndan hemen sonraki anlarda neler olup bittiðini öðrenmeyi umuyorlar. ATLAS ismi de þuradan geliyor: Atoroidal LHC Apparatus.

Yeraltýndaki bir maðarada, bu deneyin son parçasý olan 100 tonluk bir çark da takýldý, hýzlandýrýcýnýn içinde Large Hadron Collider (LHC) denilen çarpýþma gerçekleþek ve ATLAS dedektörü ortaya çýkan 'muon' denilen partikülleri ölçecek.

Bilim adamlarý ýþýk hýzýnda giden iki partikül ýþýnýn çarpýþmasýyla,  büyük patlamadan hemen sonraki koþullarýn ortaya çýkacaðýna inanýyorlar. Fizikçiler, "parçacýklar süper mýknatýslar tarafýndan saðlanan bir manyetik alanýn içinden geçerken, bu dedektör onlarý insan saçýnýn teli kadar incelikte  takip edebilecek Kýsa süre sonra ilk protonlar çarpýþacak ve evrenimizin sýrlarý ortaya çýkmaya baþlayacak." diyorlar.

Bilim adamlarý parçacýklarýn nasýl kütle kazandýklarý gibi köklü sorularýn cevabýný bilmiyorlar, deneyler kainatýn gizemli kara maddesi ve neden maddenin antimaddeden daha fazla olduðunu da açýklayabilecek. Bu arada,  CERN, Ýsviçre- Fransa sýnýrýnda, yeraltýnda 17 mil uzanan bir labarotuvar.

CERN' in sözcüsü James Gillies "kainatýn yüzde 4'ünü biliyoruz, bu deney bize uzay bilimcilerinin kara madde denen kalan yüzde 96'nýn ne olduðunu öðretebilir" diyor.

1994 yýlýndan beri 10.000 kadar bilim adamý bu makine üzerinde çalýþýyor.

LHC baþlamadan önce, 38.000 tonluk ekipmanýn ýsýsýnýn 456 fahrenayt dereceye kadar indirilmesi gerekiyor. Bu tonlarca likit nitrojen ve likit helyum ile saðlanacak.

"Aslýnda burasý dýþarýdan daha soðuk, bu büyük bir görev. Týpký bir buzdolabý gibi çalýþýyor, ama çok daha büyük ve ýsý inanýlmaz soðuk." diye ekliyorlar. 

Bu proje dünyada þimdiye kadar gerçekleþtirilecek olan en büyük bilimsel deney olacak. LHC 9.5 milyon $'a mal olmuþ.  LHC tünelinin içindeki parçacýklar muazzam yüksek enerjilere çýkacak kadar hýzlandýrýlacaklar ve sonra birbirleriyle her saniyede 40 milyon kez çarpýþacaklar. Isý, 1.000 000 000 000 000 Celsius dereceye çýktýðýnda, ortalama olarak, 'Big Bang' dan sonraki 1/10 000 000 000 saniye sonraki olan koþullara ulaþýlacak. 7.000 tonluk ATLAS dedektörü, bu koþullarý elektronik olarak kaydedecek, böylece fizikçiler de bunlarý analiz edebilecekler. Ayrýca, bildiðimiz 3 boyutun dýþýnda, fazladan boyutlar -mesela sicim teorisinde bahsedilen 11 boyut gibi- varsa onlar da ortaya çýkacak.

kaynaklar: Stephanie Nebehay; Reuters 29 Þubat 2008; University of Regina, campus news
çeviren: müjde dural

Kalýcý Baðlantý Yorum (3) Yorum yaz!

Zamanda yolculuk

Komþunuz Ayþe hanýmýn garajýnda bir zaman makinesi var! Bir akþam, ona binerek ta 1934 yýlýna gidip, dedesini görmek ister, o yýllarda anneannesi ve dedesi henüz flört ediyorlar... Ayþe, dedesine aslýnda 'gelecekteki torunu' olduðunu  söyleyince, dedesi önce inanmaz ama Ayþe, kimsenin bilmediði ailevi sýrlarý söyleyince, dedesi çok þaþýrýr ve ikna olur, daha sonra bu olanlarý sevdiði kadýna anlatýr, ilerideki torunlarýyla tanýþtýðýný söyler! Ama bu sefer çok kötü bir þey olur: Kadýn adamýn deli olduðunu düþünüp, onunla evlenmekten vazgeçer!

Adam: Hayatým inan gelecekteki torunumuzla tanýþtým.

Kadýn: Sen delirmiþsin! Bir akýl hastasýyla evlenmem!

Dolayýsýyla bu durumda Ayþe bugün, bu olanlarý nasýl anlatabiliyor? Öyle ya, bu durumda anneannesi ve dedesi evlenmeyince, Ayþe'nin de annesinin doðmamasý gerekir, dolayýsýyla Ayþe de dünyaya gelemez! Gerçekten de Ayþe 1934 yýlýna gidince, dedesinin aþk macerasýna son verebilir mi, veremez mi? Eðer kendi dünyaya geliþini engellerse ortaya büyük bir çeliþki çýkmaz mý?..

Paul Davies'in 'Zaman Makinesi Nasýl Yapýlýr?' isimli makalesi belki bu sorulara biraz cevap verebilir:

Davies'e göre, sebep-sonuç arasýndaki liþikliyi anlamak zamanda yolculuk teorisinin anahtar noktasý, zamanda ileri gitmek zaten yeterince kolay: Iþýk hýzýna yakýn bir hýzla hareket eder veya güçlü yerçekimsel bir alanda oturursanýz, zaman sizin için diðer insanlara kýyasla daha yavaþ geçer yani geleceðe yolculuk yaparsýnýz.

Örneðin  Ali ve Ahmet ikiz olsunlar, Ali uzay gemisine binip, çok büyük hýzla yakýndaki bir gezegene kadar gidiyor ve tekrar dünyaya dönüyor, seyahatinin 1 yýl sürdüðünü varsayalým. Dünyaya gelince bir de ne görsün? O arada dünyada tam 10 yýl geçmiþ, ikizi Ahmet, 10 yaþ daha büyümüþ, ayný gün doðmuþ olmalarýna raðmen, Ahmet ondan 10 yaþ büyük durumda þimdi...Bu nasýl oluyor? Basit, Ali dünyanýn geleceðinin 9 yýl ilerisine sýçradý.

Kafanýz karýþtý mý? Umarým karýþmamýþtýr, konuyla ilgili baþka yazýlarý günlüðümün 'bilimkurgu' kategorisinde bulabilirsiniz. Umarým sýkýlmamýþsýnýzdýr, bu çok sevdiðim konuya yine devam etmek istiyorum çünkü

Kalýcý Baðlantý Yorum (5) Yorum yaz!

Zamanda Yolculuk!

ZAMANDA YOLCULUK MÜMKÜN MÜ?

Yazan: John ve Mary Gribin
Çeviren: Müjde Dural

ABD’li ve Rus araþtýrmacýlar yýllardýr bunu araþtýrýyorlar. Einstein’in izafiyet teorisine göre (ki, günümüzün en iyi uzay/zaman teorisi) zamanda yolculuðu engelleyen bir fizik kanunu yok. Yapmasý çok zor olabilir ama imkansýz da deðil. Zamanda yolculuðun imkansýz olduðunu söyleyenler buna sebep olarak ‘paradokslar’ý gösteriyorlar. En bilinen paradoks þu: Ahmet, zamanda geçmiþe gidiyor ve kendi dünyaya geliþini durduracak bir þey yapýyor mesela zaman makinesine binip, geçmiþe gidip, anneannesini öldürüyor, böylece kendi dünyaya geliþini engelliyor veya daha az vahim bir örnek olarak, ‘Geleceðe Dönüþ’ filmindeki gibi, yine geçmiþe dönerek, annesiyle babasýnýn tanýþmasýný engelliyor. Bu tür þeylerin yaþanmamasý için bunlarý önleyecek tabiat kanunlarý var olmalý diye düþünen fizikçiler var ama bu kanunlarýn nasýl çalýþacaðýný henüz kimse izah edemiyor. Zamanda yolculuk ‘kara delik’leri de iþin içine dahil ediyor. Einstein’ýn teorisi bir uzay/zaman teorisi olduðu için kara deliklerin prensipte zamanda ve uzayda yolculuða el vermesi bir sürpriz olmayacak. Yalnýz bunun için kara deliklerin hareketli olmasý gerekli, eðer kara delikler öylece uzayda durup, oturuyor ve yanýna yaklaþan her þeyi yutuyorsa olmaz. Bir kara deliðin tam merkezinde ‘singularity/tekillik’ denen bir nokta var ve o noktada ne zaman, ne de uzay kalýyor, her ikisi de yok oluyor. 30 yýl önce Roger Penrose, bu tür bir kara deliðe düþen herhangi bir þeyin kendi yer çekimiyle ‘singularity’ noktasýna çekilip, yok olacaðýný kanýtlamýþ fakat 1960’larda Yeni Zelanda’lý matematikçi Roy Kerr, kara delikler hareketliyse, iþlerin farklý olacaðýný bulmuþ. Bu durumda ‘singularity’ noktasý yine mevcut ama ortasý delik, nane þekeri gibi, halka þeklinde oluyor. Prensip olarak, bu tür bir kara deliðin bir ucundan girip, diðer ucundan baþka bir uzayda veya zamanda çýkmak mümkün. ‘Kerr’ in bu çözümü zaman makinesinin ilk matematiksel örneðidir. Zamanýnda kimse adamý ciddiye almamýþ. 1970’lerden sonra kendi Samanyolu’muzdaki ve diðer galaksilerdeki kara delikler keþfedilince, teori yeniden geliþtirildi. Hatta bir tarafta kara delik, diðer tarafta baþka bir zaman ve uzayda (veya ayný zamanda farklý bir yerde) kara deliðe baðlanan ‘worm holes/ solucan delikleri’ nin resimleri bile çizildi.
Michio Kaku’nun zaman makinesi teorisi ise þöyle: Her ikisinde de iki paralel metal tabaka olan iki oda var. Her iki tabaka arasýnda yaratýlan yoðun elektrik alanlarý (ki, bugünkü teknolojiyle mümkün deðil) boþlukta yani uzayda iki odayý baðlayan bir delik oluþuyor. Hareket eden bir nesnede zaman yavaþladýðýndan, odalardan biri hýzlý, uzun bir yolculuða çýkýyor ve geri dönüyor. Zaman solucan deliðinin iki ucunda farklý hýzlarda akýyor ve deliðin bir ucuna düþen kiþi, diðer uçtan, hýzla ya geçmiþe, ya da geleceðe fýrlatýlýyor.
(Ýnanmayanlar için bak: Physical Review Letters cilt:61 – sayfa:1446 )
Peki, bu arada paradokslardan nasýl kurtulacaðýz? Quantum fiziði ve izafiyet teorisinde uzmansak, bir yol bulabiliriz. Þöyle ki, quantum fiziðinin çok çeþitli yorumlarý var ve kimse hangisini doðru olduðunu bilmiyor. Quantum fiziðine göre evren bir sürü sonsuz kopyaya bölünebiliyor. Buna da paralel evrenler deniyor. O halde baþtaki paradoks nasýl çözülecek?
Varsayalým ki, Ahmet, anneannesini öldürmek için, zaman makinesine binip, geçmiþe gitti, bir noktada iki Ahmet deðiþtokuþ oluyorlar, Ahmet anneannesini öldürdükten sonra diðer kendisiyle birlikte zamanla ilerliyorlar,( ama zamanýn farklý kollarýnda.) Gerçeðin bir dalýnda (anneannesini öldürdüðü ve kendisini dünyaya geliþini engellediði için) hiç doðmamýþ oluyor. Ama komþu kapýda yani paralel evrende anneannesi hayatta ve de gayet iyi. Bu yüzden de ‘katil’ dünyaya geldi ve geçmiþe dönüp, iðrenç suçunu iþledi.
Zaman nedir? Zamanda yolculuk etmek mümkün mü? Zaman Makinesi nasýl yapýlýr? Kara Delik’ler, Solucan Delikleri, Paralel Evrenler… baþka yazarlardan da derlemelerle devam edecek?

ZAMAN BÝR ÝLLÜZYON MU?

Zamanýn sadece tek yönlü aktýðýný düþündüðümüz için, bu þu anlama mý geliyor? Geçmiþ ile gelecek arasýnda 'GERÇEKTEN' fark var mý?

Bu eski felsefi soruyu, Sidney Üniversitesi'nde Huw Price, quantum fiziði kapsamýnda tekrar inceledi ve þu sonuca vardý:

Geleceðin, geçmiþi etkilemeyeceði fikri, insanlarýn yarattýðý bir illüzyondur, "kendi zamansal asimetrimizin bir yansýmasý"dýr. Gelecekten alýnan sinyaller, quantum deneylerinin sonuçlarýna karar vermemizde rol oynar ve quantum dünyasýnýn tüm bilmeceleri ve paradokslarý çözülebilir.

Bu yaklaþým, eskiden de vardý fakat hiçbir zaman Huw Price'ýn Mind dergisinde basýlan  makalesi kadar açýk, net olarak ifade edilmemiþti. 

Örneðin, hareket eden bir elektrik þarjýnýn sonucu için iki farklý çözüm ortaya konulur, biri partikülden çýkýp, ýþýk hýzýyla geleceðe/ileriye hareket eden elektromanyetik dalga, diðeri ise  yine ýþýk hýzýyla gelecekten gelip, partikülün üzerinde birleþen dalgalar.

Amerikalý araþtýrmacý John Cramer, quantum fiziði dahilinde, elektron gibi bir quantum maddesinin, geleceðe  bir dalganýn göndermesi esnasýndaki karþýlýklý iletiþimini düþündü, partikül geri yansýyarak  elektrona cevap verir. Yani, ileri giden ve geri yansýyan dalgalar, iki partikül arasýnda 'EL SIKIÞIRLAR'. Bu tarz bir yaklaþým, klasik quantum bilmescesini de çözer, þöyle ki, iki delikli bir ekranla karþýlaþan bir elektronun hangi deliðe gideceðine karar vermesi gibi...

Deneyler þunu göstermiþtir: Tek bir elektronun sadece tek bir deliðe gidebilmesine karþýn, bu ikinci deliðin açýk ya da kapalý olmasýna baðlýdýr, yani bundan etkilenebilir.. dalga iki deliðe de gider fakat yansýma/eko sadece bir delikten geri döner...yani (el sýkýþma) iþlemi her iki deliðin mevcudiyetini de gözönüne alýr. (elektron sadece deliklerden birine gitse bile)

Birçok fizikçi, bu fikri akla yatkýn bulmuyor, çünkü saðduyularý onlara öyle söylüyor.  Kimisi de Henry Stapp'ýn spekülasyonlarýný destekliyorar ve þöyle diyorlar:

Beynimiz çokta olmuþ bitmiþ þeyleri etkileyebilir.

Price'ýn görüþüyse, hem geçmiþe, hem geleceðe gidebilmesi konusunda bize bir çerçeve çýkarýyor. Ayrýca, þöyle tartýþmalar da çýkmýþtýr:

Þu anda yaptýðýmýz þeyler, niçin geçmiþi deðiþtiriyor gibi gözükmez? Çünkü geçmiþ zaten bizim ne yaptýðýmýzý dikkate almýþtýr! Farklý bir þey yapmaya karar verisek, geçmiþ zaten bilir...yani, " geçmiþ ayný kalýrken, bugününü farklý olmasýný varsayarsak, geçmiþ de farklý olacaktýr...."

ama bu doðru deðildir, fakat sadece mantýksal nedenlerle. Bunu açýklamak için fiziksel asimetri gerekmez. 

Daha matematiksel olarak, Price, John Bell'in ünlü eþitsizliðini tartýþmayý teklif ediyor: Þöyle ki, iki tamamen farklý quantum sistemi, Einstein'ýn "Uzak bir noktadaki tahmin edilemeyen hareket" olarak adlandýrdýðý þeyle bir araya getirilebilir. Burada, uzaktaki hareket gerçektir, ve Cramer'in el sýkýþma iþlemidir. Fakat, Price'a göre hür iradelerimizin sýnýrý yoktur, istediðimiz kararý alýr, istediðimiz hareketi yapmayý serbestçe seçeriz, geçmiþ bu kararlarýn neler olacaðýný zaten çoktan bilmiþ olur fakat bu bizim onlarý yaparkenki özgürlðümüzü etkilemez.  Geriye doðru etkiyi hareket halinde 'görmeyi' beklememeliyiz.

Kalýcý Baðlantý Yorum (1) Yorum yaz!